RSS

Κλέη και πάθη του Μικρασιατικού Ελληνισμού ~ Κ.Δεσποτόπουλος

05 Σεπτ.
1 9 9 3 -ετών 80
Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ* σε ιστορική αναδρομή τονίζει την πνευματική συνεισφορά του μικρασιατικού ελληνισμού από την αρχαιότητα έως σήμερα, αναφερόμενος, μεταξύ άλλων, στους Μικρασιάτες Έλληνες φιλοσόφους της αρχαιότητας με τους οποίους εγκαινιάζεται η απαρχή της φιλοσοφικής σκέψης. Περιγράφει τη ζωή στη γενέτειρά του τη Σμύρνη την καλλίστην πασών(Στράβων), πριν από την καταστροφή, μεταφέροντας αναμνήσεις από τα παιδικά του βιώματα.

…αυτήν λοιπόν η τομή, από την μαγική συνείδηση προς την λογική σχέση με τον κόσμο, από την βαρβαρότητα προς το ‘ελληνικόν’ -σύμφωνα με την αρχαία φρασεολογία, εάν θέλομε κάπου να την εντοπίσομε ή να την εγχρονίσομε -έστω με κάποιο κίνδυνο σχηματικότητας, μπορούμε να πούμε ότι συντελέστηκε τον 6ο αιώνα π.χ στην Μικρά Ασία( και συγκεκριμένως στην Μίλητο(Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξινένης -«Φιλοσοφία, Ελληνική Επιστήμη»), κατ’ εξοχήν! …συνεχίζεται στην γειτονική Έφεσσο με τον Ηράκλειτο και έπειτα έρχονται οι Ίωνες φιλόσοφοι  της ‘διασποράς'(«αι προς Νότον των Αιολικών αποικιών Ιωνικαί αποικίαι ήσαν δώδεκα: Φώκαια, Κλαζομεναί, Χίος, Ερυθραί, Τέως, Λέβεδος, Κολοφών, Έφεσος, Σάμος, Πριήνη, Μυούς, Μίλητος» ‘Ήλιος’-Ιστορικοί Χρόνοι σελ8(pdf). Αυτοί που βρίσκονται στην Ελέα -ο Παρμενίδης ο Ελεάτης, γεννήθηκαν εκεί αλλά προέρχονταν από Ίωνες που εγκαταστάθηκαν στην Ελέα πριν 2-3 γενεές. Ο Αναξαγόρας έρχεται στην Αθήνα. Στα Άβδηρα, στα παράλια της Θράκης, άλλη αποικία των Ιώνων, ανατέλει πάλι η φιλοσοφία. Με τον Πρωταγόρα, με τον Δημόκριτο. Δημιουργείται έτσι το ύψιστο πνευματικό κλίμα της ανθρωπότητος, που θα κορυφωθεί αργότερα με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη στην Αθήνα. Αρκετές υπήρξαν οι ιωνικές ‘καταβολάδες’… Ο κραταιός στόλος των Ιώνων έδωσε το ερέθισμα στον Βία από την Πριήνη να εισηγηθεί, ως αντίδραση στην Λυδική επιβολή, την μαζική μετεγκατάσταση Ιώνων στην Σαρδηνία…  

Αναφέρεται, επίσης, στα αίτια της Μικρασιατικής Καταστροφής και στα επακόλουθά της παράλληλα με τα πολιτικά γεγονότα της εποχής. Καταθέτει την προσωπική του μαρτυρία για το χρονικό της καταστροφής μετά την εισβολή του τουρκικού στρατού στη Σμύρνη και την πυρπόλησή της, ενώ με κεντρικό άξονα της αφήγησής του την περιπέτεια της οικογένειάς του μέχρι την εγκατάστασή να μιλούτης στον Βύρωνα, εξιστορεί το δράμα των προσφύγων, τον αγώνα επιβίωσής τους και τη μεταξύ τους αλληλεγγύη, τονίζοντας την προσφορά τους τόσο στον παραγωγικό τομέα όσο και στην ελληνική κοινωνία γενικότερα.

1919, απ’ τους 125 συνολικά γιατρούς της Σμύρνης οι εκατό και πλέον είναι Έλληνες. Μολονότι το 1821 ο πληθυσμός της Σμύρνης υπέστη σφαγές και πολλοί αναγκάστηκαν να φύγουν (μερικοί κατέφυγαν στην Σύρο δημιουργούντες την Ερμούπολη, αλλά και σ’ άλλα μέρη), πάλι εμφανίζεται με συμπαγή ελληνικό πληθυσμό, ώστε και οι μειονότητες οι πληθυσμιακές -Τούρκοι, Αρμένιοι, Εβραίοι, Ιταλοί, Γάλλοι, Άγγλοι- να μιλούν όλοι Ελληνικά! (Γκιαούρ Ισμίρ, η άπιστη Σμύρνη που παραμένει χριστιανική και ελληνική). …2 Μαΐου, ο Ελληνικός Στρατός φθάνει απελευθερωτής. Ο κατ’ εξοχήν εκφραστής του εθνικού φρονήματος Κ.Παλαμάς έγραψε τότε: «Κι ήρθα ξανά στη Χώρα σου να σε στυλώσω, που ήταν ο  Θ ρ ό ν ο ς  σου». …Στην αγορά υπήρχε συνύπαρξη με τους Τούρκους, με προβάδισμα και οικονομική πρωτοβουλία των Ελλήνων. Πολλοί Τούρκοι ήταν απλώς υπάλληλοι στους Έλληνες μεγαλεμπόρους. Είχαν(οι Τούρκοι) την αστυνομία και τις διοικητικές θέσεις. Σε σύνολο 270.000 κατοίκων, περίπου τα 2/3  είναι Έλληνες. Τα 3/4 των εργοστασίων και των εργαστηρίων βρίσκονται σε ελληνικά χέρια. Η πνευματική, πολιτιστική και καλλιτεχνική κίνηση μονοπωλείται  από τους Έλληνες. Γεννηθείς εν έτει 1913, μικρό παιδάκι ο Κ.Δεσποτόπουλος στα πρώτα χρόνια του ’20: …Και πήγαμε στο κτήμα, εκεί τα τσαμπιά των σταφυλιών στο αμπέλι ήταν μεγαλύτερα απ’ το ανάστημά μας. Σας το λέω ως ενδεικτικόν της ευφορίας. …Αργότερα ένας κύριος γεωπόνος που είχε υπηρετήσει στην υπάτη αρμοστεία της Σμύρνης μου είπε ότι δεν χρειαζόταν λιπάσματα στην Μικρά Ασία καθώς ήταν πολύ εύφορο το χώμα. Mόνον γεωργικά φάρμακα χρησιμοποιούσαν, για τις ασθένειες των φυτών. …Ροδάκινα σαν μικρά πεπόνια με αλησμόνητο άρωμα και χυμούς. Υπήρχε στην Σμύρνη μία ιεραρχία, ακόμη και στα φρούτα! Το πρωί, θυμούμαι, μόνον ορισμένης ποιότητος σταφύλια. Το μεσημέρι τα απίδια-αχλάδια(άπιον) και τα καρπούζια. Το βράδυ τα πεπόνια… Εντύπωση μου έκανε, επίσης,  η αρωματισμένη ατμόσφαιρα των ζαχαροπλαστείων και των καφενείων της προκυμαίας. Ευφροσύνη από τα ‘ζαχαροπλαστικά’ αρώματα. Πλοιάρια περνούσαν απέναντι, στο Κορδελιό(Cœur de Lion-Λεοντόκαρδος Ριχ., σταυροφορία γ’), άλλα στα παράλια προς δυσμάς. Αυτά δείχνανε μια ευμάρεια του πληθυσμού, χαρακτηριστική και η γνησίως εορταστική(και επιδεικτική) περίοδος των αποκριών -σερπαντίνες, σοκολάτες κλπ, τουλάχιστον στην εύπορη συνοικία τη δική μας -της Αγ.Αικατερίνης… Υπήρχαν και φτωχές συνοικίες. Τα Ταμπάχανα ήταν μία από αυτές, όπου υπήρχαν τα βυρσοδεψεία(επεξεργασία δέρματος) και η σχετική δυσοσμία. Μία γειτονιά στο νότιο της Σμύρνης όπου κατοικούσαν φτωχοί άνθρωποι -τα ενοίκια ήταν πολύ χαμηλά. Των τριών Ιεραρχών το 1922, παιδάκι στην Μητρόπολη -την Αγ.Φωτεινή, ένα όνομα συγκρατώ ακόμη -του μητροπολίτη, ντυμένου στα χρυσά, στον Άμβωνα να αγορεύει σα να ήρθε κατευθείαν από τον ουρανό στην παιδική φαντασία, ο έπειτα Εθνομάρτυς Χρυσόστομος! Στο Βύρωνα, πιο μετά, έζησα με την ανταύγεια στη μνήμη του πυρπολημένου μεγαλείου της Σμύρνης. Είχε γίνει ίνδαλμα-είδωλο η Σμύρνη. Αλλά και σήμερα πιστεύω ο Μικρασιατικός Ελληνισμός, ως θησαυρός αξιών και πηγή εμπνεύσεων (η φιλοσοφία και η επιστήμη η γεννημένη στην Ιωνία κυβερνάει ακόμα σήμερα με τις προεκτάσεις της όλον τον κόσμο),  δεν έχει εξαφανιστεί από του προσώπου της γης. Μάλιστα, μέσα από τις φλόγες της Σμύρνης διατηρείται άχραντα ωραίος, καθαγιασμένος στην μνήμη του έθνους.

1922, κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου ακόμη και από πολλά επιτόπια στρατιωτικά σφάλματα!

Σμύρνη 27 Αυγούστου (31:39)Ο τουρκικός στρατός μπαίνει στην πόλη, ημέρα Σάββατο. Η Ελληνική σημαία κατεβαίνει. Ο κόσμος μένει ανυπεράσπιστος [«Λυπάμαι που σας αφήνουμε…» Πλαστήρας -μία εβδομάδα πιο μετά, …πιο δίπλα, …εν Αλασσάτοις]. Αρχίζουν οι διωγμοί, οι λεηλασίες, οι σφαγές. Το κακό θα ολοκληρωθεί με την πυρπόληση της Σμύρνης στις 31 Αυγούστου.

Η τότε ελληνική κυβέρνηση δεν επέτρεψε μάλιστα(βλ. ανωτέρω σύνδεσμο στην ‘υπάτη αρμοστεία’), εν όψει της καταρρεύσεως του ελληνικού στρατού, να φύγουν οι πληθυσμοί με την κινητή περιουσία τους, οπότε θα έφθαναν στην Ελλάδα άρτιες και ακμαίες οικογένειες και όχι εξαθλιωμένα γυναικόπαιδα. Έτσι, όταν οι Τούρκοι έφθασαν στην Σμύρνη, μετά 4 μέρες διέπραξαν αυτό το ανεξιλέωτο κακούργημα, του εμπρησμού της Σμύρνης! Θα σας μιλήσω με άκρα ψυχραιμία, όχι παρασυρμένος από εύλογα παιδικά βιώματα. Στους πολέμους, καταστρέφονται πολλές πόλεις από το στρατό που αναγκάζεται να τις εγκαταλείψει. Δια λόγους πολεμικής σκοπιμότητας. Στην περίπτωση της Σμύρνης δεν είχαν οι Τούρκοι καμμίαν πολεμική σκοπιμότητα. Ήτανε διοικητές οριστικά, ο ελληνικός στρατός δεν υπήρχε -ή είχε φύγει ή είχε αιχμαλωτιστεί- και 4 μέρες μτά επιδόθηκαν στον εμπρησμό και αμέσως επέβαλλαν και κάτι άλλο: όλοι οι άρρενες, Έλληνες-χριστιανοί(ήταν έννοιες που συγχέονταν), από 16 ετών και άνω, κρατούνται ως όμηροι πολέμου! ΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ! Όχι οι στρατιώτες. Κι ο πατέρας μου κρατήθηκε όμηρος πολέμου. Μόνον γυναίκες και παιδιά… Οι γυναίκες θεωρούνταν ότι δεν είναι παραγωγικό τμήμα του πληθυσμού αλλά βάρος -εκείνη την εποχή. …Για να φορτώσουν στην ελληνική εδώ κυβέρνηση ένα «βάρος», ενός εκατομμυρίου και πλέον, πληθυσμού μη παραγωικού. Συντελέστηκε αυτό υπό τα όμματα και του …μεγάλους ανδρός της Τουρκίας, του Κεμάλ. Ο Ισμέτ, που είχε σπουδάσει στην Σμύρνη, είχε τελειώσει το γυμνάσιο στη Σμύρνη, δεν μπήκε στην Σμύρνη όσο γίνονταν οι ασχημίες…, είναι χαρακτηριστικό! Στα παιδικά μου τα μάτια είναι ακόμη έντονη εκείνη η φοβερή νύχτα, δηλαδή, αφού θέλετε μαρτυρία προσωπική, σας λέγω ότι μόλις μπήκαν οι Τούρκοι, απέναντι μας, σε κεντρική συνοικία της Σμύρνης, ήταν μια γαλλική οικογένεια και έφθασε Γάλλος πεζοναύτης -φρουρά στο σπίτι, να προστατεύσει την γαλλική οικογένεια και είχαν την καλοσύνη και μας κάλεσαν -την οικογένειά μου. Ζήσαμε 3,5 μέρες υπό την προστασία του Γάλλου πεζοναύτη και της γαλλικής σημαίας. Την 4η μέρα, διετάχθη ο Γάλλος πεζοναύτης να πάρει την γαλλική οικογένεια επάνω στα γαλλικά πολεμικά και να κλείσει το σπίτι. Επανήλθαμε, βεβαίως, στο σπίτι μας. Μετά λίγες ώρες βλέπουμε έξαλλους νεαρούς-νεαρές να έρχονται από τις νότιες συνοικίες της Σμύρνης και να λένε «Σφάζουνε!…», αγωνία… Οπότε η μητέρα μου λέει «πάμε στην εξαδέλφη μου στην προκυμαία…» όπου υποτίθεται ότι ήταν ασφαλέστερη η κατάσταση, εφόσον εκεί ήταν τα πολεμικά πλοία των Αμερικανών των Άγγλων των Γάλλων των Ιταλών… Και πράγματι πήγαμε εκεί. Παιδάκια εμείς, ανεβήκαμε στην ταράτσα, βλέπαμε καπνούς χωρίς να καταλαβαίνουμε γιατί δεν γνωρίζαμε την τοπογραφία της Σμύρνης με ακρίβεια…

 Η Σμύρνη στις αρχές του 20ου αιώνα, ορώμενη από το ύψωμα Μπαχρή Μπαμπά, νοτίως της πόλης.
1. Ελληνική συνοικία 2. Τουρκική συνοικία 3. Αγία Φωτεινή 4. Άγιος Γεώργιος 5. Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος 6. Σχολείο Χωροφυλακής 7. Διοικητήριο 8. Οι στρατώνες 9. Φυλακές 10. Ο δρόμος προς την Καραντίνα πηγή

… Ανεβαίνει ο πατέρας μου και αμέσως εντόπισε! τη φωτιά. Κατεβαίνει και λέει: «Καίνε την αρμενιά!», δηλαδή την αρμενική συνοικία την καίνε. «Πάω σπίτι να πάρω χρήματα και τιμαλφή, μήπως φτάσει η φωτιά και στο σπίτι». Η μητέρα μου έξαλλη: «Όχι! Θα σε σφάξουνε!» Και έμεινε ο πατέρας μου. Και ορθώς έμεινε. Σε λίγο η φωτιά έφτασε και στην προκυμαία. Εγκαταλείψαμε το σπίτι εκείνο, επήγαμε πλάι στο γαλλικό προξενείο σε άλλο φιλικό σπίτι, σε λίγο εκκενώνεται και το γαλλικό προξενείο -διότι η φωτιά δεν σέβεται την οιαδήποτε προστασία της γαλλικής σημαίας- και βρισκόμαστε μπροστά στην προκυμαία όπου έχει σωρεύσει ένα πλήθος εξαθλιωμένων ανθρώπων, πλάι στους καπνούς και στις φλόγες, πολλοί επιδιώκουν να πέσουν στην θάλασσα και να φτάσουν στα πλοία, δεν είναι δυνατόν όλος ο πληθυσμός να χωρέσει στα πλοία… Οι Ιταλοί έδειξαν περισσότερη προθυμία και πάρα πολλούς, όσους μπορούσανε, τους πήρανε στα πλοία. Και οι Αμερικανοί, ολίγον…, σε μικρότερο βαθμό οι Γάλλοι. Το ζήτημα είναι ότι το μέγα πλήθος έμεινε εκεί. Την αυγή προσπαθήσαμε να διαφύγομε προς τα προάστεια της Σμύρνης για να βρούμε κάποια στέγη σε φιλικές οικογένειες, σε συγγενικές, …εν μέρει έγινε αυτό.  Δεν είναι δυνατό να τα επαναλάβω, θα δημιουργήσω θλίψη στον ακροατή, άλλωστε ήτανε 15 μέρες αυτή η ταλαιπωρία. Τότε, μαθαίνουμε ότι θα έρθουν πλοία να παραλάβουν τα γυναικόπαιδα. Είχε ανατραπεί η κυβέρνηση στην Αθήνα, η επανάσταση Πλαστήρα είχε επιβληθεί, έχει γίνει ανακωχή στα Μουδανιά και επέτρεπε η ανακωχή να φθάσουν ελληνικά πλοία ΔΙΧΩΣ σημαίες(δια να μην ερεθισθεί! ο τουρκικός λαός) και να παραλάβουν τα γυναικόπαιδα. Ήτανε μια γενναία και ανθρωπιστική πράξη της κυβερνήσεως, αδιαφόρησε για την δημιουργία πελώριου προσφυγικού ζητήματος που ήτανε δυσβάστακτο για την ελλάδα, διότι τότε η Ελλάς δεν είχε καν -κάτι λιγότερο από 5 εκατομμύρια πληθυσμό και ήταν μια χώρα …μάλλον φτωχή. Έτσι μπορέσαμε και φύγαμε, κατά διαταγή του πατέρα μου, για να μην πεθάνουν τα παιδιά από τις κακουχίες(ο μικρός αδελφός μου Τηλέμαχος, 18 μηνών, μόλις φτάσαμε στην Ελλάδα -από τις κακουχίες- …χάθηκε).

Μυτιλήνη Σεπτ 1922 (39:50)Πρώτος σταθμός καταφυγής της οικογένειας Δεσποτόπουλου

Πολύ ολίγοι απ’ αυτούς(τους ομήρους) εγύρισαν μετά από σχεδόν ένα χρόνο, όταν ο Βενιζέλος στη  Λ ω ζ ά ν η -εναντίον της γνώμης του Παγκάλου να γίνει πόλεμος και να καταλάβουν τη Θράκη- συνήψε ειρήνη με τους Τούρκους. Υποθέτω μεταξύ άλλων διαλογίστηκε την τύχη αιχμαλώτων και ομήρων που, αν είχε ο Πάγκαλος επιτυχίες στην Θράκη, κινδύνευαν να σφαγούν από τους Τούρκους. Υπήρχε δε και η ανάγκη να ληφθεί το προσφυγικό δάνειο  για να αντιμετωπιστούν τα δεινά της Ελλάδας. Οι ξένοι δεν ήθελαν πόλεμο. Τότε επανήλθαν ορισμένοι -όσοι επέζησαν είτε από τις κακουχίες είτε από τις σφαγές που έγιναν από φανατικούς Τούρκους κατά την πορεία εις τα βάθη της ανατολής. Ο πατέρας μου έβγαινε κάθε μέρα αγγαρεία από το στρατόπεδο, φοβερή αγγαρεία, για να μην πάει αποστολή στην ανατολή και κάποτε δραπέτευσε. Κατέφυγε στην λατινική συνοικία της Σμύρνης και μια Ιταλίδα γνωστή τον έντυσε γέρο 80 ετών και μ’ αυτή την μεταμφίεση μπόρεσε να μπει σ’ ένα πλοίο και να φθάσει στη Χίο κι έπειτα να μας βρει.

1,5 εκ. πρόσφυγες, ξεριζωμένοι Έλληνες, το τέλος του Μικρασιατικού Ελληνισμού…

Το 1923 η οικ. Δεσποτόπουλου εγκαθίσταται στον Βύρωνα, μια νέα πόλη προσφύγων -κυρίως Σμυρναίων, δίπλα στο Παγκράτι.

Στην Αθήνα, μικρά παιδιά εμείς, έπρεπε να πάμε σχολείο. Στην αρχή συναντήσαμε από ορισμένους καθηγητάς πολλήν στοργή, από τους μαθητάς -τους προερχόμενους από αντιβενιζελικές οικογένειεςαντιπάθεια, τους προερχόμενους από βενιζελικές οικογένειες -συμπάθεια. Σιγά σιγά μας περιέβαλαν όλοι με συμπάθεια. Στον συνοικισμό του Βύρωνος από τη Σμύρνη ήταν οι περισσότεροι, ενώ στην Καισαριανή π.χ ήταν απ’ τα Βουρλά. Πολύ γρήγορα αναπτύχθηκε μια αλληλεγγύη μεταξύ των κατοίκων και πολιτιστική δράση, σωματεία αθλητισμού με επιδόσεις καταπληκτικές -π.χ στο βόλεϋμπωλ(βλ. και Αριστοτέλης Γλύκατζης -αδελφός της Ελένης), πρωτάθλημα Αθηνών και πάσης Ελλάδος! Στην ποδηλασία; οι θέσεις 1ου-2ου-3ου από το αθλητικό σωματείο «Νέοι Βύρωνος». Ήταν ένας διάσημος λόγιος της Σμύρνης, Στίλπων Πιττακής, ο ζωγράφος Δ.Διαμαντόπουλος… Παντού στην Ελλάδα διαπιστώνουμε να γίνεται ο εποικισμός των προσφύγων με επιτυχία. Χρειάστηκε για πρώτη οι γυναίκες να εργαστούν, διότι οι άνδρες είχανε χαθεί. Έπρεπε να θρέψουν τα παιδιά τους -γυναίκες με παράδοση ευμάρειας που δεν εδίστασαν προ της χειρωναξίας.

Ξεπεράστηκε βαθμιαία και η αντίθεση προσφύγων-γηγενών…

-.-

  • Συνέντευξη από τον φιλόσοφο Κων/νο Δεσποτόπουλο στην τηλεόραση της βουλής -7.6.2014. Περί Δικαίου, ένωσης Δωδεκανήσου στην Ελλαδα, όρκου, θανατικής ποινής, ορίων επιστήμης-«σεβασμού στις υπαγορεύσεις της σωφροσύνης», διωγμού της πράξης και όχι του φρονήματος…
  • Ενδιατρίψας στην αριστοτελική σύνοψη Ηθικής: «τὸν γὰρ ὡς ἀληθῶς ἀγαθὸν καὶ ἔμφρονα πάσας οἰόμεθα τὰς τύχας εὐσχημόνως φέρειν καὶ ἐκ τῶν ὑπαρχόντων ἀεὶ τὰ κάλλιστα πράττειν». 

———————————————————————————————————————————————————————————————–

-.-

Advertisements
 
Σχολιάστε

Posted by στο 5 Σεπτεμβρίου 2015 in Έλλην Λόγος

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s